جلسه 3: موقعیتهای باز (Open Interest)
در این جلسه
در جلسهی سوم، مفهوم موقعیت باز (Open Interest) و تفاوت آن با حجم معاملات با یک مثال مرحلهبهمرحله بررسی میشود. ساخته شدن موقعیت تازه، دستبهدست شدن قرارداد میان معاملهگران و بسته شدن موقعیتها، تعداد موقعیتهای باز را بهترتیب زیاد میکند، ثابت نگه میدارد یا کم میکند؛ پس بالا رفتن حجم معاملات لزوماً به معنی بیشتر شدن موقعیتهای باز نیست.
مباحث اصلی این جلسه:
- موقعیت خرید و فروش چطور ساخته و بسته میشود و دو طرف هر قرارداد چه ارتباطی با هم دارند.
- سقف موقعیتهای باز در سطح بازار، کارگزار و مشتری؛ محدودیت ساختن موقعیت تازه و شرط آزاد شدن ظرفیت، با نمونهی اطلاعیهی معاملاتی.
- دیدن سقف، حد پایین و ظرفیت باقیماندهی هر زنجیره در سامانهی اومکس و تفاوت این مقدارها میان داراییهای پایه.
- چرا سقف گذاشته میشود (کنترل تمرکز موقعیتها و ریسک بازار) و پر شدن سقف چه اثری بر نقدشوندگی، نوسان قیمت و رفتن معاملات به سررسیدهای دیگر دارد.
- تحلیل تغییر موقعیتهای باز در کنار حجم معاملات، قیمت دارایی پایه و نسبت اختیار فروش به اختیار خرید (Put/Call) برای سنجش نقدشوندگی، ورود و خروج معاملهگران و نگاه بازار.
- توزیع موقعیتها میان سررسیدها، تمرکز احتمالی پیش از رویدادها و کم شدن موقعیتها نزدیک سررسید.
نکتهی اصلی جلسه: موقعیتهای باز بهتنهایی جهت آیندهی بازار را نشان نمیدهند و باید همراه با دادههای دیگر و شرایط قرارداد تفسیر شوند.
فهرست زمانی ویدیو
برای رفتن به هر بخش، نوار زمان ویدیو را روی همان دقیقه ببرید.
- 00:16موقعیت باز با یک مثال قدمبهقدم
- 03:36فرق موقعیت باز با حجم معاملات
- 05:22سقف موقعیتهای باز
- 07:37نمونهی اطلاعیه و حد پایین
- 11:29دیدن سقف در سامانهی معاملاتی
- 14:39چرا سقف گذاشته میشود
- 17:03پیامدهای پر شدن سقف
- 20:43تحلیل تغییر موقعیتهای باز
- 22:40ورود و خروج پول
- 24:21جهتگیری بازار
- 29:35نسبت اختیار فروش به اختیار خرید
- 30:18سررسیدها و رویدادها
جزوهی این جلسه
خلاصهی مکتوب و مرتبشدهی همین ویدیو، برای مرور و مراجعه.
موقعیت باز چطور ساخته و بسته میشود
یک بازار فرضی با یک نماد اختیار خرید را در نظر بگیرید:
- معاملهی 1: حسن 10 قرارداد از علی میخرد و هیچکدام از قبل موقعیتی نداشتهاند. حسن 10 موقعیت خرید دارد و علی 10 موقعیت فروش. موقعیتهای باز: 10.
- معاملهی 2: محمد 5 قرارداد از یاسر میخرد؛ هر دو تازهواردند. موقعیتهای باز: 15.
- معاملهی 3: امید، که تازهوارد است، 7 قرارداد از حسن میخرد. حسن دارد موقعیت خریدش را واگذار میکند: از 10 به 3 میرسد و امید 7 موقعیت خرید میگیرد. موقعیتهای باز همان 15 میماند.
- معاملهی 4: یاسر، که 5 موقعیت فروش داشت، 5 قرارداد از امید میخرد. موقعیت یاسر بسته میشود و موقعیت خرید امید از 7 به 2 میرسد. موقعیتهای باز: 10.
تعداد موقعیتهای خرید همیشه با تعداد موقعیتهای فروش برابر است.
موقعیت باز با حجم معاملات فرق دارد
در معاملهی 3، حجم معاملات 7 قرارداد بالا رفت ولی موقعیتهای باز تغییری نکرد. قاعده:
- دو طرف هر دو موقعیت تازه میسازند: موقعیت باز زیاد میشود.
- یک طرف موقعیتش را به تازهوارد واگذار میکند: موقعیت باز ثابت میماند.
- دو طرف هر دو موقعیت قبلی خود را میبندند: موقعیت باز کم میشود.
سقف موقعیتهای باز
نهاد ناظر اجازه نمیدهد موقعیتهای باز بیاندازه زیاد شود. برای هر زنجیرهی قرارداد سقف گذاشته میشود و این سقفها در اطلاعیهی آغاز دورهی معاملاتی همان زنجیره میآید و از یک دارایی پایه به دارایی دیگر فرق دارد. سقف برای هر مشتری (حقیقی یا حقوقی)، هر کارگزار و کل بازار تعیین میشود.
> یادداشت اصلاحی (آبان 1405): در ویدیوی این جلسه قاعدهی پیش از 6 آبان 1405 آمده است. از آن روز سقف بازار با «موقعیت باز همریسک» سنجیده میشود که در ادامه میآید.
### سقف بازار: موقعیت باز همریسک (از 6 آبان 1405)
- موقعیت همریسک هر موقعیت یعنی تعداد آن ضرب در دلتا (خرید مثبت، فروش منفی). دلتا را بورس هر روز با مدل بلکشولز حساب و اعلام میکند.
- خالص موقعیت همریسک هر شخص جمع همین عددها برای همهی موقعیتهای او در یک «زیرگروه همماه» است (اختیارهای یک دارایی با سررسید در یک ماه). پس موقعیتهای مخالف یک شخص همدیگر را کم میکنند.
- موقعیت باز همریسک بازار جمع قدرمطلق خالص موقعیت همریسک همهی اشخاص در آن زیرگروه است. بورس این عدد را هر 15 دقیقه در TSETMC و سامانههای برخط منتشر میکند.
مقایسه با سقف در پایان هر روز انجام میشود. اگر موقعیت باز همریسک بازار از سقف بگذرد، از جلسهی بعد دورهی محدودیت شروع میشود. در این دوره فقط این سفارشها پذیرفته میشود:
- سفارشهایی که موقعیت را کم میکنند (خرید یا فروش کاهنده)؛
- سفارش فزایندهای که خالص موقعیت همریسک خود شخص را به صفر نزدیک کند.
دورهی محدودیت تا وقتی میماند که موقعیت باز همریسک بازار در بررسی پایان یک روز به کمتر از 80 درصد سقف برسد؛ آنوقت از جلسهی بعد رفع میشود. برای مثال اگر سقف یک زیرگروه 2,750,000 باشد:
2,750,000 × 0.8 = 2,200,000
یک نتیجهی مهم: چون دلتای قراردادهای در سود به 1 نزدیک است، این قراردادها سقف را زودتر از قراردادهای خارج از سود پر میکنند.
چرا سقف گذاشته میشود
- جلوگیری از جمع شدن حجم بزرگی از موقعیتها در دست یک نفر یا یک گروه کوچک.
- کم کردن انگیزهی دستکاری قیمت دارایی پایه. ارزش اختیار از دارایی پایه میآید و کسی که موقعیت خیلی بزرگی دارد میتواند وسوسه شود قیمت سهم را به سود موقعیتش جابهجا کند.
- حفظ تعادل عرضه و تقاضا و قیمت منصفانه.
پیامدهای پر شدن سقف
- نقدشوندگی زیرگروه کم میشود، چون بیشتر تازهواردها نمیتوانند موقعیت تازه بسازند.
- کسی که مجبور به بستن موقعیت است ممکن است قیمتی دور از قیمت دلخواهش بگیرد، و قیمت اختیارها پرنوسانتر میشود.
- معاملات به سررسیدهای دیگر همان سهم میرود.
- کسی که خالص موقعیت همریسکش صفر نیست، هنوز میتواند با سفارشی که آن را به صفر نزدیک کند موقعیت تازه بگیرد؛ پس «فقط میشود بست» دیگر دقیق نیست.
تحلیل تغییر موقعیتهای باز
دربارهی اینکه موقعیت باز چقدر آینده را نشان میدهد اختلاف نظر هست. این برداشتها نسبیاند و قطعی نیستند:
نقدشوندگی (قابلاتکاترین برداشت): بالا رفتن موقعیتهای باز یعنی افراد بیشتری در آن قرارداد هستند و خرید و فروش آسانتر است. افت محسوس آن زنگ خطر نقدشوندگی است.
ورود و خروج پول:
- حجم بالا و موقعیت باز رو به بالا: موقعیت تازه ساخته میشود و پول تازه آمده است.
- حجم بالا و موقعیت باز رو به پایین: موقعیتها دارند بسته میشوند.
- حجم بالا و موقعیت باز ثابت: قراردادها میان معاملهگران دستبهدست میشوند.
جهتگیری بازار:
- قیمت سهم بالا میرود و موقعیت باز هم بالا میرود: پول تازه با نگاه صعودی.
- قیمت سهم پایین میآید و موقعیت باز بالا میرود: پول تازه با نگاه نزولی.
- قیمت سهم بالا میرود و موقعیت باز کم میشود: موقعیتهای فروش بسته میشوند.
- قیمت سهم پایین میآید و موقعیت باز کم میشود: موقعیتهای خرید بسته میشوند و روند صعودی قبلی میتواند تمام شده باشد.
نسبت اختیار فروش به اختیار خرید (Put/Call): نسبت بالا یعنی تمایل بیشتر به پوشش ریسک یا نگاه نزولی؛ نسبت پایین یعنی انتظار رشد.
سررسیدها و رویدادها: تمرکز موقعیتها در یک سررسید خاص میتواند نشانهی رویدادی در همان تاریخ باشد، مثل مجمع یا گزارش مالی. نزدیک سررسید هم کم شدن موقعیتهای باز طبیعی است، چون بسیاری موقعیت خود را پیش از اعمال میبندند.
نکتهی اصلی
موقعیت باز بهتنهایی جهت آینده را نشان نمیدهد. آن را همیشه کنار حجم معاملات، تغییر قیمت سهم و نسبت اختیار فروش به اختیار خرید ببینید.
آزمونک این درس
5 سؤال کوتاه برای اینکه ببینید نکتههای اصلی را گرفتهاید. بعد از هر جواب، توضیح آن را میبینید.
این ویدیو آموزشی است و توصیه به خرید یا فروش هیچ قراردادی نیست. فهرست کامل دوره در مرکز آموزش، راهنمای مکتوب استراتژیها در راهنمای استراتژیها و مقررات در قواعد بازار.