قواعد اعمال، تسویه، وجه تضمین و کارمزد اختیار معامله در بورس ایران

اعمال یعنی چه و چه کسی اعمال می‌کند

اعمال یعنی استفاده از اختیاری که موضوع قرارداد است (ماده 1، بند 9). اختیار خرید به دارنده‌اش اختیار خرید دارایی پایه را می‌دهد و اختیار فروش، اختیار فروش دارایی پایه را (ماده 1، بندهای 44 و 45).

• اعمال فقط به درخواست دارنده‌ی موقعیت باز خرید انجام می‌شود (ماده 10).
• اعمال فقط در روزهایی ممکن است که «سبک اعمال» قرارداد اجازه می‌دهد؛ سبک اعمال در مشخصات قرارداد آمده است (ماده‌های 4 و 36).
• دارنده‌ی موقعیت باز فروش، در برابر پرمیومی که گرفته، متعهد است اگر خریدار بخواهد معامله را انجام دهد (ماده 1، بند 43).

تسویه نقدی و تسویه فیزیکی

هر قرارداد اختیار معامله دو زمان تسویه دارد: زمان تسویه نقدی و زمان تسویه فیزیکی (ماده 37).

تسویه فیزیکی یعنی دارایی پایه منتقل و ارزش اعمال پرداخت می‌شود (ماده 1، بند 20). ارزش اعمال برابر است با اندازه‌ی قرارداد ضربدر قیمت اعمال (ماده 1، بند 4).

تسویه نقدی یعنی به‌جای انتقال دارایی پایه، تفاوت ارزش اعمال و ارزش بازار دارایی پایه پرداخت می‌شود (ماده 1، بند 21).

• تسویه نقدی فقط برای قراردادهای «در سود» ممکن است (ماده 37، تبصره 1).
• در تسویه نقدی، قیمت مبنای دارایی پایه در زمان تسویه نقدی ملاک است (ماده 37، تبصره 2).
• تسویه نقدی به توافق دو طرف نیاز دارد: دارنده‌ی موقعیت خرید و دارنده‌ی موقعیت فروش هر دو می‌توانند در زمان تسویه نقدی موافقت خود را اعلام کنند (ماده 1، بند 8 و ماده 38).
• اعلام موافقت با تسویه نقدی به این معنا نیست که تسویه حتماً به همان شکل انجام می‌شود (ماده 38، تبصره 1).

درخواست اعمال چطور ثبت می‌شود

دارنده‌ی موقعیت باز خرید اگر بخواهد اعمال کند، باید درخواست اعمال و نوع تسویه را در مهلتی که در مشخصات قرارداد آمده، به کارگزار خود بدهد (ماده 38).

• برای اعمال فیزیکی اختیار خرید، باید ارزش اعمال به‌علاوه‌ی هزینه‌های اعمال تأمین شده باشد (ماده 38، تبصره 2).
• برای اعمال فیزیکی اختیار فروش، باید دارایی پایه به اندازه‌ی لازم در کد مالکیت دارنده‌ی موقعیت خرید باشد و هزینه‌های اعمال هم تأمین شده باشد (ماده 38، تبصره 2).
• در تسویه فیزیکی، دارنده‌ی موقعیت خرید می‌تواند برای همه‌ی موقعیت‌هایش در یک نماد درخواست بدهد؛ چه در سود باشند، چه بی‌تفاوت و چه در زیان (ماده 38، تبصره 5).
• اگر فقط بخشی از قراردادهای درخواست‌شده قابل اعمال باشد، همان تعداد اعمال می‌شود (ماده 38، تبصره 6).
• می‌توان هنگام درخواست، با «اعمال حداکثری» موقعیت‌ها در هر نماد موافقت کرد (ماده 38، تبصره 7).

اگر فروشنده باشید: تخصیص

وقتی خریداران اعمال می‌کنند، اتاق پایاپای تعیین می‌کند کدام دارندگان موقعیت باز فروش باید تعهد را انجام دهند؛ به این کار «تخصیص» می‌گویند (ماده 1، بند 19). روش تخصیص در مشخصات قرارداد آمده است (ماده 11).

قراردادی که به شما تخصیص یافته وقتی قابل اعمال است که (ماده 41):

• در تسویه نقدی: تفاوت قیمت مبنای دارایی پایه با قیمت اعمال را تأمین کرده باشید.
• در تسویه فیزیکی اختیار خرید: دارایی پایه در کد مالکیت شما باشد.
• در تسویه فیزیکی اختیار فروش: ارزش اعمال قرارداد را تأمین کرده باشید.

اگر تعهد انجام نشود

• قرارداد تخصیص‌یافته‌ای که قابل اعمال فیزیکی نباشد «نکول» به شمار می‌آید و بر اساس قیمت مبنای دارایی پایه در زمان تسویه فیزیکی، تسویه نقدی می‌شود (ماده 41، تبصره 2).
• در این حالت خسارت‌هایی که در مشخصات قرارداد آمده گرفته می‌شود (ماده 41، تبصره 2).
• خسارت از حساب مشتری نزد کارگزار برداشته می‌شود (ماده 6 و ماده 41، تبصره 1).

اگر نماد دارایی پایه در سررسید متوقف باشد

• در زمان تسویه نقدی، تسویه بر اساس آخرین قیمت مبنای دارایی پایه انجام می‌شود (ماده 42، بند الف).
• در زمان تسویه فیزیکی، به اندازه‌ی دارایی پایه‌ای که فروشنده‌ی اختیار خرید در کد خود دارد تسویه فیزیکی می‌شود و بقیه بر اساس آخرین قیمت مبنا تسویه نقدی می‌شود (ماده 42، بند ب).
• نماد اختیار معامله هم‌زمان با نماد دارایی پایه متوقف و بازگشایی می‌شود (ماده 42 مکرر).
• اگر نماد دارایی پایه در روز سررسید، پیش از 75 دقیقه‌ی پایانی جلسه‌ی معاملاتی متوقف باشد، بورس نمادهای اختیار معامله‌ی آن را در 60 دقیقه‌ی پایانی همان جلسه برای بستن موقعیت‌ها باز می‌کند (ماده 42 مکرر، تبصره 1).

وجه تضمین و اخطاریه‌ی افزایش وجه تضمین

وجه تضمین فقط از دارنده‌ی موقعیت باز فروش گرفته می‌شود (ماده 1، بند 65). موقعیت باز خرید، چه در اختیار خرید و چه در اختیار فروش، وجه تضمین نمی‌خواهد (پیوست، بند 3).

• وجه تضمین لازم هر روز، پس از پایان معاملات، دوباره حساب می‌شود (ماده 1، بندهای 17 و 69).
• مبنای محاسبه، خالص موقعیت‌های شما در هر نماد در پایان معاملات همان روز است (پیوست، بند 2).
• اگر موجودی حساب از «حداقل وجه تضمین» کمتر شود، کارگزار تا پیش از شروع جلسه‌ی معاملاتی روز بعد اخطاریه‌ی افزایش وجه تضمین می‌فرستد (ماده 32، بند هـ).
• پس از اخطاریه باید حداکثر تا یک ساعت پیش از پایان جلسه‌ی معاملاتی روز بعد، وجه تضمین را تا «وجه تضمین لازم» بالا ببرید یا به همان اندازه موقعیت ببندید؛ وگرنه کارگزار خودش تا پایان همان جلسه موقعیت‌های شما را تا حد جبران کسری می‌بندد (ماده 32، بند و).
• تا وقتی کسری جبران نشده، نمی‌توانید موقعیت باز فروش تازه بگیرید (ماده 33).
• اگر موجودی حساب از وجه تضمین لازم بیشتر شود، می‌توانید مازاد را از کارگزار بخواهید (ماده 35).
• فروش اختیار خریدی که با سهم پایه پوشش داده شده وجه تضمین نمی‌خواهد؛ این پوشش با اعلام مشتری انجام می‌شود و سهم پایه هم‌زمان مسدود می‌شود (پیوست، بند 5 ردیف 5 و بند 5-2).
• درصدهایی که در فرمول وجه تضمین به کار می‌روند و نسبت حداقل وجه تضمین را اتاق پایاپای تعیین می‌کند (پیوست، بند 6).

وجه تضمین هر استراتژی در صفحه‌ی راهنمای همان استراتژی توضیح داده شده است. استراتژی‌ها فقط میان قراردادهای هم‌سررسیدِ یک دارایی پایه شناسایی می‌شوند (پیوست، بند 4، تبصره 1).

بستن یک پایه پیش از پایه‌ی دیگر

بستن موقعیت یعنی گرفتن موقعیت مخالف در همان نماد؛ با این کار تعهد فروشنده یا اختیار خریدار در آن نماد تمام می‌شود (ماده 1، بند 15).

چون وجه تضمین هر روز از روی موقعیت‌های بازِ همان روز حساب می‌شود (پیوست، بند 2)، اگر پایه‌ی خریداری‌شده‌ای را ببندید که موقعیت فروش شما را پوشش می‌داد، موقعیت فروشِ باقی‌مانده دیگر جزو آن استراتژی نیست و وجه تضمین آن جداگانه حساب می‌شود.

کارمزدها

• کارمزدهای اختیار معامله دو دسته‌اند: کارمزد معامله و کارمزد اعمال (ماده 13).
• کارمزد معامله برای انجام هر معامله گرفته می‌شود (ماده 1، بند 55).
• کارمزد اعمال از همه‌ی دارندگان موقعیت بازی گرفته می‌شود که قراردادشان تسویه نقدی یا فیزیکی شده است؛ یعنی هم از خریدار و هم از فروشنده (ماده 13 و ماده 1، بند 54).
• نرخ کارمزدها را سازمان بورس و اوراق بهادار تعیین می‌کند و در مشخصات قرارداد اعلام می‌شود (ماده 2، بند 23 و تبصره 1).

افزایش سرمایه و تقسیم سود سهم پایه

• با افزایش سرمایه‌ی سهم پایه، قیمت اعمال، اندازه‌ی قرارداد و سقف موقعیت‌ها تعدیل می‌شود (ماده 45).
• با تصویب تقسیم سود، قیمت اعمال به اندازه‌ی سود تقسیمی مصوب مجمع کم می‌شود (ماده 46).
• بورس این تغییرها را پیش از بازگشایی نماد اختیار معامله انجام می‌دهد و از طریق سایت رسمی خود اعلام می‌کند (ماده 45، تبصره 2).

قیمت اعمال تعدیل‌شده = قیمت اعمال − سود تقسیمی مصوب مجمع

پرسش‌های پرتکرار