جلسه 42: مدل بلکشولز، بخش سوم (Black-Scholes Model 3)
در این جلسه
در جلسهی چهلودوم، مدل سادهی قیمت سهم با بازده لگاریتمی اصلاح میشود تا مشکل قیمتهای منفی برطرف شود. سپس توزیع نرمال استاندارد برای محاسبهی احتمال در سود بودن اختیار خرید در سررسید معرفی میشود.
مباحث اصلی این جلسه:
- تفاوت تغییر مبلغی و تغییر درصدی قیمت، و منطق رشد ضربی قیمت دارایی.
- توزیع لگنرمال برای قیمت سهم و فرض نرمال بودن بازده لگاریتمی در این مدل.
- مرور لگاریتم، عدد e، بهرهی مرکب پیوسته و لگاریتم طبیعی (ln).
- محاسبهی بازده لگاریتمی از نسبت دو قیمت و برگرداندن آن به قیمت با تابع نمایی.
- مقایسهی نمودار قیمت و بازده لگاریتمی با دادههای نماد اهرم در اکسل.
- استاندارد کردن با نمرهی Z: کم کردن میانگین از مقدار موردنظر و تقسیم بر انحراف معیار.
- تبدیل شرط «قیمت سهم بالاتر از قیمت اعمال» به شرطی روی بازده لگاریتمی و محاسبهی احتمال با جدول یا تابع توزیع نرمال اکسل.
مثالهای اختیار خریدِ در سود، بیتفاوت و در زیان، تفاوت احتمال اعمال در سررسید را نشان میدهند. این احتمال با سودآور بودن کل معامله پس از پرداخت پرمیوم یکی نیست، و محاسبات این جلسه هنوز بخشی از مسیر رسیدن به مدل بلکشولز است.
فهرست زمانی ویدیو
برای رفتن به هر بخش، نوار زمان ویدیو را روی همان دقیقه ببرید.
- 00:00چرا قیمت سهم توزیع نرمال ندارد
- 01:26تغییر قیمت ضربی است، نه جمعی
- 02:47توزیع لوگنرمال
- 03:48قیمتهای واقعی اهرم در اکسل
- 06:03یادآوری لگاریتم
- 07:21بهرهی مرکب و عدد e
- 11:09لگاریتم طبیعی (ln)
- 13:11نوسان یعنی نوسانِ بازده لگاریتمی
- 13:58بازههای قیمت با بازده لگاریتمی
- 19:41بازده لگاریتمی اهرم نرمال است
- 21:34شرط باارزش بودن اختیار خرید
- 25:33توزیع نرمال استاندارد و Z
- 32:07احتمال در سود بودن: سه مثال
جزوهی این جلسه
خلاصهی مکتوب و مرتبشدهی همین ویدیو، برای مرور و مراجعه.
چرا قیمت سهم توزیع نرمال ندارد
توزیع نرمال از منفی بینهایت تا مثبت بینهایت را میپوشاند، ولی قیمت هیچ داراییای منفی نمیشود. دلیل دیگر این است که قیمتها ضربی تغییر میکنند، نه جمعی: قیمت امروز برابر است با قیمت دیروز ضرب در یک نرخ، نه قیمت دیروز بهعلاوهی یک مقدار ثابت. تغییر 10 تومانی برای سهم 1,000 تومانی با تغییر 10 تومانی برای سهم 100 تومانی یکی نیست.
برای همین، توزیع قیمتها لوگنرمال است: توزیعی که از صفر شروع میشود و اگر از آن لگاریتم بگیریم نرمال میشود. نمودار قیمتهای واقعی نماد اهرم از سال 1401 هم همین شکل را دارد و متقارن نیست.
یادآوری لگاریتم
اگر پولی هر سال دو برابر شود، بعد از 4 سال 16 برابر شده است. سؤال برعکس، یعنی «چند سال طول میکشد تا 16 برابر شود»، همان لگاریتم است: لگاریتم 16 در پایهی 2 میشود 4.
بهرهی مرکب و عدد e
پولی با سود سالانهی 100 درصد را در نظر بگیرید. هر چه سود زودتر پرداخت و دوباره سرمایهگذاری شود، پول آخر سال بیشتر میشود:
- یک بار در سال: 2 برابر
- دو بار در سال: 2.25 برابر
- چهار بار در سال: 2.44 برابر
- هر ماه: 2.61 برابر
(1 + 1 ÷ 2) × (1 + 1 ÷ 2) = 2.25
اگر سود هر لحظه مرکب شود، به عدد 2.718 میرسیم که آن را با e نشان میدهند. این عدد در بسیاری از فرایندهای رشد دیده میشود. لگاریتم در پایهی e را لگاریتم طبیعی میگویند و با ln نشان میدهند. مدل قیمتگذاری با همین رشد پیوسته کار میکند.
نوسان یعنی نوسانِ بازده لگاریتمی
لگاریتم ضرب را به جمع تبدیل میکند. وقتی از نرخهای رشد لگاریتم بگیریم، تغییرهای کوچک را میشود با هم جمع کرد و حاصلِ آن توزیع نرمال دارد.
پس وقتی میگوییم نوسانپذیری یک سهم 40 درصد است، منظور انحراف معیارِ بازده لگاریتمی آن است، نه اینکه قیمت سهم 40 درصد بالا یا پایین میرود.
بازده لگاریتمی اینطور حساب میشود: اگر سهم از 1,000 به 1,100 تومان برسد، نسبت دو قیمت 1.1 است و لگاریتم طبیعی آن حدود 0.095. برعکس آن هم ممکن است: از بازده لگاریتمی به قیمت میرسیم.
ln(1,100 ÷ 1,000) = 0.095
بازههای قیمت با بازده لگاریتمی
قیمت سهم 1,000 تومان، میانگین بازده 20 درصد (نرخ بهرهی بدون ریسک) و نوسانپذیری 40 درصد. بازهی یک انحراف معیار برای بازده لگاریتمی از 20- تا 60 درصد است. تبدیل به قیمت:
- حد بالا: 1,000 ضرب در e به توان 0.6، یعنی حدود 1,820 تومان
- حد پایین: 1,000 ضرب در e به توان 0.2-، یعنی حدود 820 تومان
پس با احتمال حدود 68 درصد، قیمت سهم بین 820 و 1,820 تومان خواهد بود. با این روش، حتی در بازهی سه انحراف معیار هم قیمت منفی نمیشود؛ مشکل جلسهی قبل حل شد.
نمودار بازده لگاریتمی روزانهی اهرم هم این را تأیید میکند: برخلاف نمودار خودِ قیمتها، شکل آن به توزیع نرمال نزدیک است.
شرط باارزش بودن اختیار خرید
اختیار خرید در سررسید وقتی ارزش دارد که قیمت سهم در سررسید از قیمت اعمال بالاتر باشد. با این نامگذاری: S0 قیمت امروز سهم، ST قیمت سهم در سررسید و K قیمت اعمال:
ST > K
اگر دو طرف را بر S0 تقسیم کنیم و لگاریتم بگیریم، همان شرط به زبان بازده لگاریتمی نوشته میشود:
ln(ST ÷ S0) > ln(K ÷ S0)
سمت چپ توزیع نرمال دارد. پس ارزش اختیار خرید به این بستگی دارد که چه بخشی از سطح زیر منحنی، سمت راستِ نقطهی ln(K ÷ S0) است. هر چه این سطح بیشتر باشد، احتمال در سود رفتن و ارزش قرارداد بیشتر است.
توزیع نرمال استاندارد و Z
هر سهم میانگین و انحراف معیار خودش را دارد. برای اینکه یک فرمول برای همه جواب بدهد، هر توزیع نرمال را به توزیع نرمال استاندارد تبدیل میکنند: توزیعی با میانگین صفر و انحراف معیار یک، که احتمالهایش از قبل حساب شده و در جدولهای آماری و اکسل هست.
تبدیل با این فرمول انجام میشود (x مقدار موردنظر، μ میانگین و σ انحراف معیار):
Z = (x − μ) ÷ σ
Z میگوید مقدار موردنظر چند انحراف معیار از میانگین فاصله دارد. Z برابر 1 یعنی یک انحراف معیار بالاتر از میانگین و Z برابر 2- یعنی دو انحراف معیار پایینتر. این عدد در فرمول نهایی بلکشولز نقش اصلی دارد.
احتمال در سود بودن: سه مثال
در هر سه مثال قیمت سهم 1,000 تومان، میانگین بازده لگاریتمی 20 درصد و انحراف معیار 40 درصد است.
قیمت اعمال 1,000 تومان (بیتفاوت): نسبت K به S0 برابر 1 و لگاریتم آن صفر است.
(0 − 0.20) ÷ 0.40 = −0.5
احتمالِ سمت چپ این نقطه حدود 31 درصد است؛ پس احتمال اینکه سهم در سررسید بالای 1,000 تومان باشد حدود 69 درصد است.
قیمت اعمال 1,200 تومان (در زیان): لگاریتم 1.2 حدود 0.18 است.
(0.18 − 0.20) ÷ 0.40 = −0.05
احتمال اینکه سهم بالای 1,200 تومان باشد حدود 52 درصد است.
قیمت اعمال 800 تومان (در سود): با همین روش، احتمال حدود 85 درصد به دست میآید.
- قیمت اعمال 800: حدود 85 درصد
- قیمت اعمال 1,000: حدود 69 درصد
- قیمت اعمال 1,200: حدود 52 درصد
نتیجه با شهود هم میخواند: قرارداد در سود احتمال بیشتری دارد که در سررسید در سود بماند و قرارداد در زیان احتمال کمتری. این محاسبه هنوز فقط احتمال را میدهد، نه ارزش قرارداد را؛ قدم بعدی در جلسهی آینده است.
آزمونک این درس
5 سؤال کوتاه برای اینکه ببینید نکتههای اصلی را گرفتهاید. بعد از هر جواب، توضیح آن را میبینید.
این ویدیو آموزشی است و توصیه به خرید یا فروش هیچ قراردادی نیست. فهرست کامل دوره در مرکز آموزش، راهنمای مکتوب استراتژیها در راهنمای استراتژیها و مقررات در قواعد بازار.